नेपालका ख्यातिप्राप्त वैज्ञानिक, अनुसन्धानकर्मी तथा नवप्रवर्तन–अभियन्ता महावीर पुनको जीवन–यात्रा आजको पुस्ताका लागि प्रेरणादायी मार्गदर्शक बनेको छ। म्याग्दीको एक दूरदराज गाउँबाट सुरु भएको उनको साधारण जीवन, कठिन परिस्थितिमा पनि हार नमान्ने अठोट, र देशमै बसेर केही गर्न सकिन्छ भन्ने विश्वासले नै उनलाई राष्ट्रिय तथा अन्तर्राष्ट्रिय स्तरमा परिचित बनाएको छ। अहिले उनी शिक्षा मन्त्रीको भूमिकामा भने जति गर्व छ, त्यति नै ठूलो जिम्मेवारी पनि बोकेको मानिन्छ।

गाउँका पहाड–घाटीमै सुरु भएको संघर्ष

महावीर पुन २०११ साल म्याग्दीको नांगिफाल गाउँमा एक सामान्य किसान परिवारमा जन्मिए। बाल्यकालमा विद्यालयसम्मको यात्रा नै एक किसिमको कष्टपूर्ण अभियान थियो। पहाड चढ्ने, खोला तर्ने, जुत्ता नहुने, कपी–कलमको अभाव—यी सबै बाधा उनका दैनन्दिन साथीजस्तै थिए। तर सिक्ने चाहना असाधारण थियो। परिवारको आर्थिक अवस्था कमजोर भए पनि अध्ययनलाई पहिलो प्राथमिकता बनाउने उनको सोचले नै भविष्यका संघर्षलाई बलियो बनायो।

विद्यालय जीवनपछि उनी काठमाडौँ आए, जहाँ उनले आफ्नै क्षमताले राम्रो प्रदर्शन गर्दै उच्च शिक्षा हासिल गरे। पछि कडा परिश्रम, मेहेनत र निर्भीक सोचका कारण उनी अमेरिका अध्ययनका लागि जान सफल भए। त्यहाँ उनले शिक्षाशास्त्र र विज्ञान सम्बन्धी अध्ययन मात्रै गरेनन्, विश्व कस्तो गतिमा परिवर्तन भइरहेको छ भनेर नजिकैबाट अनुभूति गरे।

अमेरिकाबाट फर्कने ठूलो निर्णय

अमेरिकामा रहँदा उनलाई त्यहाँ धेरै सुविधा, अवसर र सहज जीवन उपलब्ध थियो। तर उनले आफ्नै जीवनको ठूलो महत्व नेपालमै खोजे। “अवसर खोज्न विदेश पुग्ने होइन, अवसर सिर्जना गर्न मातृभूमि फर्कनुपर्छ” भन्ने विश्वासका साथ उनी पुनः नेपाल फर्किए। यही निर्णय उनी जीवनभरको संघर्ष र योगदानको मुख्य आधार बन्यो।

दुर्गम गाउँमा इन्टरनेट—पागलपन भनिएको अभियान

महावीर पुन नेपाल फर्केपछि सुरु गरेको ‘राम्रो काम’ मध्ये सबैभन्दा प्रभावशाली कार्य थियो—दुर्गम गाउँमा इन्टरनेट पुर्‍याउने अभियान। त्यो समय नेपालमा इन्टरनेट भनेको जम्मा केही शहर र कार्यालयको सीमित सेवा थियो। यस्ता पहाड–घाटीमा इन्टरनेट पुर्‍याउने काम धेरैले असम्भव ठाने। तर उनले वाई-फाई प्रविधिको प्रयोग गर्दै हिमाली क्षेत्रका विद्यालय, स्वास्थ्यचौकी, कार्यालय र गाउँ–घरमा इन्टरनेट पु¥याए।

यस अभियानले गाउँका विद्यार्थीले विश्वमै उपलब्ध अध्ययन सामग्री पढ्न पाए, शिक्षकले नयाँ पद्धतिबारे सिक्न पाए, स्वास्थ्यकर्मीले टेलिमेडिसिनमार्फत विशेषज्ञ सँग परामर्श लिन पाए। यिनै कारणले महावीर पुनलाई नेपालमा ‘वाईफाई बाबा’का नामले पनि चिनिन्छ।

नवप्रवर्तन केन्द्र: युवाका सपनामा पंख

महावीर पुनले नेपालमा वैज्ञानिक अनुसन्धान स्थिर छ, नवप्रवर्तनलाई राज्यले प्राथमिकता दिएको छैन भन्ने समस्या गहिरोसित अनुभव गरे। त्यसपछि उनले ‘नेशनल इन्नोभेशन सेन्टर (NIC Nepal)’ स्थापना गरे—जहाँ नेपाली युवा, वैज्ञानिक र आविष्कारकले आफ्ना सोच, डिजाइन र प्रोटोटाइपलाई वास्तविक योजनामा बदल्न सहयोग पाए।

अहिलेसम्म यस केन्द्रले कृषि उपकरण, स्वास्थ्य उपकरण, आपतकालीन मेसिन, वातावरणीय समाधान, रोबोटिक प्रणालीदेखि लिएर शिक्षासम्बन्धी प्रविधि विकाससम्म महत्वपूर्ण काम गरिसकेको छ। यो संस्थाले घर–घरबाट ‘क्राउड फन्डिङ’ मार्फत पैसा उठाएर अनुसन्धान–नवप्रवर्तनलाई बिस्तार गरेको पनि उल्लेखनीय उपलब्धि हो।

शिक्षा मन्त्रीको भूमिकामा—नयाँ अपेक्षा, नयाँ चुनौती

हालै महावीर पुनले शिक्षा मन्त्रीको जिम्मेवारी सम्हालेसँगै देशभर नयाँ अपेक्षाको लहर देखिएको छ। शिक्षा नीतिमा सुधार, अनुसन्धानमैत्री वातावरण, प्रविधियुक्त विद्यालय, ग्रामीण क्षेत्रमा गुणस्तरीय शिक्षा विस्तार, र लगानीमैत्री शैक्षिक संरचना—यी सबै विषयमा उनी क्रियाशील देखिन्छन्।

उनले युवा पुस्तालाई अनुसन्धान, आविष्कार र उद्यमशीलतामा जोड्ने प्रतिवद्धता व्यक्त गरेका छन्। शिक्षामा समान पहुँच, सीपमूलक कार्यक्रम विस्तार, र सरकारी विद्यालय सशक्तीकरणलाई आफ्नो प्राथमिकतामा राख्ने घोषणा पनि गरिसकेका छन्।

महावीर पुन—एक व्यक्ति, तर धेरै परिवर्तनका स्रोत

आज महावीर पुन केवल एक वैज्ञानिक वा अभियन्ता मात्र होइनन्; उनी परिवर्तन, सम्भावना र स्वाभिमानको प्रतीक बनिसकेका छन्। गाउँको कठिन जीवनदेखि लिएर राष्ट्रिय नेतृत्वसम्मको यात्रा उनी एक उदाहरण हुन्—अठोट, संघर्ष र सकारात्मक सोचले कसरी असम्भव जस्तै लाग्ने लक्ष्य हासिल गर्न सकिन्छ।

उनको जीवन–यात्रा नेपालका हरेक युवालाई सन्देश दिन्छ—“देश बदल्न ठूलो शक्ति होइन, ठूलो मन चाहिन्छ।”